Model wielkiej pi\u0105tki, okre\u015blany jako pi\u0119cioczynnikowy model osobowo\u015bci (PMO), wywodzi si\u0119 z nurtu bada\u0144 nad czynnikowym podej\u015bciem do osobowo\u015bci. Obecnie model wielkiej pi\u0105tki nale\u017cy do dominuj\u0105cych i najpopularniejszych tendencji w psychologii osobowo\u015bci.<\/p>\n
Idea bada\u0144 nad uj\u0119ciem cech osobowo\u015bci w czynnikach zosta\u0142a zapocz\u0105tkowana przez Raymodna Cattela, kt\u00f3ry niejako uporz\u0105dkowa\u0142 dotychczasowe opisy osobowo\u015bci grupuj\u0105ce je w 16 wyodr\u0119bnionych przez siebie czynnik\u00f3w.<\/p>\n
Na podstawie bada\u0144 opartych na samoopisie i szacowaniu cech osobowo\u015bci wyodr\u0119bnionych przez Cattela , Donald Fiske doszed\u0142 do wniosku, i\u017c wyniku opisy te dadz\u0105 si\u0119 zredukowa\u0107 do 5 zasadniczych czynnik\u00f3w. Nazwa\u0142 je: adaptowalno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, konformizmem, wol\u0105 osi\u0105gni\u0119\u0107, kontrol\u0105 emocjonaln\u0105 oraz poszukuj\u0105cy intelekt.<\/p>\n
W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych badacze Tupes i Christal przeprowadzili badania leksykalne na r\u00f3\u017cnych pr\u00f3bach os\u00f3b badanych, stosuj\u0105c metod\u0105 szacowania. Przeprowadzaj\u0105c nast\u0119pnie analiz\u0119 czynnikow\u0105 doszli do wniosku, i\u017c w ka\u017cdym przypadku badania efektem jest model wielkiej pi\u0105tki. Czynniki kt\u00f3re wyszczeg\u00f3lnili to: surgencja, ugodowo\u015b\u0107, niezawodno\u015b\u0107, sta\u0142o\u015b\u0107 emocjonalna oraz kultura. Badania te zosta\u0142y okre\u015blone jako kluczowe na rzecz pi\u0119cioczynnikowego modelu osobowo\u015bci, dlatego badaczy tych uznaje si\u0119 za \u201eprawdziwych ojc\u00f3w\u201d PMO.<\/p>\n
Badacz, kt\u00f3ry do\u0142o\u017cy\u0142 kolejn\u0105 cegie\u0142k\u0119 do powstania pi\u0119cioczynnikowego modelu osobowo\u015bci to Warren Norman. Przetworzy\u0142 on ponad 8 tysi\u0119cy termin\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych osobowo\u015b\u0107, dzieli\u0142 je na kategorie, wyszczeg\u00f3lni\u0142 r\u00f3\u017cnice indywidualne w zachowaniu oraz funkcjonowaniu emocjonalnym i poznawczym a nast\u0119pnie podda\u0142 je wszystkie analizie tre\u015bciowej i formalnej. Przetwarzane przez niego dane by\u0142y wielokrotnie kategoryzowane i ujednolicane daj\u0105c ostatecznie r\u00f3wnie\u017c pi\u0119\u0107 czynnik\u00f3w osobowo\u015bci.<\/p>\n
Wszystkie powy\u017csze badania by\u0142y inspiracj\u0105 dla wielu naukowc\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata i motorem do leksykalnych studi\u00f3w nad struktur\u0105 osobowo\u015bci. Badania nad struktur\u0105 osobowo\u015bci w 13 krajach potwierdzi\u0142y obecno\u015b\u0107 pi\u0119ciu czynnik\u00f3w. R\u00f3\u017cnice jakie wyst\u0105pi\u0142y dotyczy\u0142y odmiennych nazw oraz w niekt\u00f3rych przypadkach wyszczeg\u00f3lnienia wi\u0119kszej b\u0105d\u017a mniejszej ilo\u015bci cech ni\u017c pi\u0119\u0107.<\/p>\n
R\u00f3wnie\u017c w Polsce przeprowadzono takie badania przez Piotra Szarot\u0119, kt\u00f3ry na podstawie polskich bada\u0144 leksykalnych wyszczeg\u00f3lni\u0142 takie cechy jak: ugodowo\u015b\u0107, sumienno\u015b\u0107, dynamiczno\u015b\u0107, pobudliwo\u015b\u0107 oraz intelekt.<\/p>\n
Badania nad osobowo\u015bci\u0105 oparte na swobodnym opisie odnosz\u0105 si\u0119 do u\u017cywanego na co dzie\u0144 j\u0119zyka wykorzystywanego w charakteryzacji r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzyludzkich. Zamiast, tak jak w przypadku bada\u0144 leksykalnych, pojedynczych s\u0142\u00f3w wykorzystane zosta\u0142y spontaniczne opisy osobowo\u015bci.<\/p>\n
Mi\u0119dzykulturowe badania nad struktur\u0105 osobowo\u015bci przeprowadzone w 7 krajach wykaza\u0142y, i\u017c oko\u0142o 80% opis\u00f3w osobowo\u015bci mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 w odniesieniu do pi\u0119cioczynnikowego modelu osobowo\u015bci.<\/p>\n
Koncepcja bada\u0144 kwestionariuszowych narodzi\u0142a si\u0119 w oparciu o badania leksykalne oraz badania nad swobodnym opisem. W tym przypadku pomiar czynnik\u00f3w osobowo\u015bci dokonuje si\u0119 poprzez odniesienie si\u0119 do zda\u0144 okre\u015blaj\u0105cych dan\u0105 cech\u0119 jak r\u00f3wnie\u017c kontekst jej wyst\u0119powania. W oparciu o te za\u0142o\u017cenia Paul Costa oraz Robert McCrae przeprowadzili seri\u0119 bada\u0144 nad struktur\u0105 osobowo\u015bci za pomoc\u0105 skonstruowanego przez siebie kwestionariusza. Ostatecznie wyszczeg\u00f3lnili pi\u0119\u0107 czynnik\u00f3w osobowo\u015bci: neurotyczno\u015b\u0107, ekstrawersj\u0119, otwarto\u015b\u0107 na do\u015bwiadczenia, ugodowo\u015b\u0107 oraz sumienno\u015b\u0107. Stworzona przez nich Pi\u0119cioczynnikowa Teoria Osobowo\u015bci, oparta na modelu wielkiej pi\u0105tki, nale\u017cy obecnie do najpopularniejszych teorii s\u0142u\u017c\u0105cych do pomiaru cech osobowo\u015bci.<\/p>\n